कार्डिओलॉजी · स्ट्रक्चरल हार्ट
ASD Device Closure
पायाच्या शिरेतून हृदयातील छिद्र बंद करणे
याला या नावांनीही ओळखतात: ASD closure · Atrial septal defect device closure · septal occluder implantation · hole-in-the-heart closure without surgery
मेडिकली रिव्ह्यू केलेले — डॉ. कुणाल अजय पाटणकर, DrNB (कार्डिओलॉजी) · July 2026
हे काय आहे
हृदयाच्या वरच्या दोन कप्प्यांना एकमेकांच्या शेजारी असलेल्या दोन खोल्या समजा आणि त्यांच्यामध्ये एक भिंत आहे असे समजा. जन्मापूर्वी प्रत्येक बाळाच्या या भिंतीमध्ये एक छोटा मार्ग असतो. गर्भाशयात रक्ताभिसरण योग्य प्रकारे होण्यासाठी तो आवश्यक असतो आणि जन्मानंतरच्या पहिल्या काही महिन्यांत तो सहसा आपोआप बंद होतो. ASD म्हणजे हृदयाच्या वरच्या कप्प्यांमधील छिद्र; यात हा मार्ग बंद न होता उघडाच राहतो. प्रत्येक ठोक्याबरोबर शरीराकडे जायला हवे असलेले काही ऑक्सिजनयुक्त रक्त या छिद्रातून पुन्हा हृदयाच्या उजव्या बाजूला जाते आणि विनाकारण पुन्हा फुफ्फुसांकडे फिरते.
सुरुवातीला हृदय ही परिस्थिती इतक्या चांगल्या प्रकारे सांभाळते की अनेक वर्षे कोणताही त्रास जाणवत नाही. पण हृदयाच्या उजव्या बाजूचे कप्पे दर मिनिटाला आणि दररोज या अतिरिक्त रक्तप्रवाहाचा भार सहन करत असतात. त्यामुळे ते हळूहळू ताणले जाऊन मोठे होतात. अनेक वर्षांनंतर यामुळे दम लागणे, लवकर थकवा येणे, हृदयाची लय बिघडणे आणि काही रुग्णांमध्ये फुफ्फुसांतील रक्तवाहिन्यांचे कायमस्वरूपी नुकसान होऊ शकते.
डिवाइस क्लोजरमध्ये शस्त्रक्रिया न करता हे छिद्र बंद केले जाते. मांडीच्या वरच्या भागातील शिरेतून दुमडलेले, दोन चकत्यांसारखे डिवाइस इको आणि X-ray च्या मार्गदर्शनाखाली हृदयापर्यंत नेले जाते. जाळीसारखी एक मऊ चकती छिद्राच्या डाव्या बाजूला आणि दुसरी उजव्या बाजूला उघडते. त्यामुळे मधली भिंत दोन्ही चकत्यांमध्ये व्यवस्थित पकडली जाऊन छिद्र बंद होते. डिवाइस तिथेच कायम राहते आणि काही महिन्यांत हृदयाचे स्वतःचे ऊतक त्यावर पूर्णपणे वाढते, त्यामुळे ही दुरुस्ती कायमस्वरूपी होते. छातीवर चिरा नाही, हार्ट-लंग मशीनची गरज नाही आणि बहुतेक रुग्ण एक-दोन दिवसांत घरी जातात.
हे कोणासाठी आहे
- इको (echocardiography) मध्ये ASD सोबत हृदयाची उजवी बाजू मोठी झालेली दिसणे
- छिद्रामुळे दम लागणे, धडधड जाणवणे किंवा काम करण्याची क्षमता कमी होणे
- तपासणीत छिद्राभोवती डिवाइस व्यवस्थित पकडून राहण्यासाठी पुरेशी कडा असणे, ज्याचे मूल्यांकन TEE ने केले जाते
- लहान मुले, प्रौढ आणि वयस्कर रुग्ण — केवळ वयामुळे ही प्रक्रिया सहसा थांबत नाही
कोणत्या लक्षणांमध्ये याची गरज भासू शकते
- वर्षानुवर्षे हळूहळू वाढत गेलेला चालताना किंवा मेहनत करताना लागणारा दम
- आपल्या वयाच्या इतर लोकांच्या तुलनेत लवकर थकणे
- धडधड जाणवणे किंवा हृदयाचे ठोके अनियमित होणे, म्हणजे वरच्या कप्प्यांतील लय बिघडणे
- वारंवार छातीचे किंवा श्वसनाचे संसर्ग होणे, विशेषतः लहान मुलांमध्ये
- लहान मुलांमध्ये वजन व्यवस्थित न वाढणे किंवा खेळताना इतर मुलांच्या तुलनेत लवकर दमणे
- अनेकदा कोणतीही लक्षणे नसतात. हृदयात वेगळा आवाज ऐकू येणे किंवा ECG मध्ये बदल दिसल्यामुळे इको केल्यानंतर अनेक ASD योगायोगाने सापडतात
गरज आहे हे आम्ही कसं निश्चित करतो
- इको (echocardiography) — छिद्र कुठे आहे आणि किती मोठे आहे हे समजते, तसेच हृदयाची उजवी बाजू किती मोठी झाली आहे हे दिसते
- अन्ननलिकेतून केली जाणारी इको तपासणी (TEE) — हृदयाच्या मागील बाजूने अधिक जवळून पाहता येते. यात छिद्र आणि त्याभोवतीच्या कडा अचूक मोजल्या जातात आणि डिवाइस सुरक्षितपणे बसू शकेल का हे निश्चित केले जाते
- ECG — अनेकदा हृदयाच्या उजव्या बाजूवर ताण असल्याचा ठरावीक विद्युत नमुना दिसतो
- निवडक रुग्णांमध्ये फुफ्फुसांतील दाब थेट मोजण्यासाठी हृदयाची कॅथेटर तपासणी केली जाते
- याच तपासण्यांवरून डिवाइसचा योग्य आकार ठरवला जातो. ही मोजमापे प्रक्रियेपूर्वी आणि प्रक्रिया सुरू असताना केली जातात; अंदाजाने आकार निवडला जात नाही
हे कसं होतं, टप्प्याटप्प्याने
1
आकार मोजणे
TEE द्वारे छिद्र आणि त्याभोवतीच्या कडा अचूक मोजून योग्य आकाराचे डिवाइस निवडले जाते.
2
डिवाइस हृदयापर्यंत नेणे
इको आणि X-ray च्या मार्गदर्शनाखाली दुमडलेले डिवाइस पायाच्या शिरेतून हृदयापर्यंत नेले जाते.
3
डिवाइस उघडणे
एक चकती छिद्राच्या डाव्या बाजूला आणि दुसरी उजव्या बाजूला उघडते. मधली भिंत दोन्ही चकत्यांमध्ये पकडली जाऊन छिद्र लगेच बंद होते.
4
डिवाइस स्थिर असल्याची खात्री
डिवाइस सोडण्यापूर्वी ते घट्ट पकडून स्थिर आहे का हे हलक्या चाचणीने तपासले जाते. पुढील काही महिन्यांत हृदयाचे ऊतक त्यावर वाढते.
प्रत्यक्ष प्रोसिजरच्या आत
डॉ. कुणाल पाटणकर यांच्या स्वतःच्या केसेसमधली प्रत्यक्ष फ्लुरोस्कोपी आणि इको — ओळख काढून (de-identified) शेअर केलेली, म्हणजे प्रत्येक टप्पा प्रत्यक्षात कसा दिसतो हे तुम्हाला बघता येईल.
फायदे
- छाती न उघडता कायमस्वरूपी दुरुस्ती — छातीच्या मधल्या हाडावर व्रण नाही आणि हार्ट-लंग मशीनची गरज नाही
- अतिरिक्त रक्तप्रवाह लगेच थांबतो आणि पुढील काही महिन्यांत मोठी झालेली हृदयाची उजवी बाजू साधारणपणे पुन्हा लहान होऊ लागते
- एक-दोन दिवसांत घरी जाता येते; मुले काही दिवसांत शाळेत आणि प्रौढ कामावर परतू शकतात
- छिद्रामुळे पुढील अनेक वर्षांत हृदयावर पडणारा अतिरिक्त भार दूर होतो. त्यामुळे लय बिघडणे आणि दम लागणे यांसारख्या समस्या झाल्यानंतर उपचार करण्यापेक्षा त्या होण्यापूर्वीच टाळता येतात
- या डिवाइसेसचा जगभरात अनेक दशकांचा अनुभव असून दीर्घकालीन सुरक्षितता अत्यंत चांगली आहे
धोके
- मांडीतील शिरा जिथून घेतली जाते त्या ठिकाणी निळसरपणा किंवा रक्तस्राव होऊ शकतो. क्वचित रक्तवाहिनीला इजा होऊन उपचाराची गरज पडू शकते
- डिवाइस एम्बोलायझेशन — डिवाइस छिद्रातून निसटणे. हे सहसा पहिल्या काही तासांत होते. बहुतेक वेळा ते त्याच शिरेतून पुन्हा बाहेर काढता येते. म्हणूनच डिवाइस पूर्णपणे सोडण्यापूर्वी ते स्थिर आहे का हे नीट तपासले जाते
- हृदयाची लय बिघडणे — साधारणपणे हे सुरुवातीला आणि थोड्या वेळासाठी होते. हृदय नवीन स्थितीशी जुळवून घेत असताना काही रुग्णांना धडधड जाणवू शकते
- काही रुग्णांमध्ये डिवाइसच्या कडेने अतिशय कमी रक्तप्रवाह राहू शकतो. डिवाइसवर ऊतक वाढल्यानंतर तो सहसा आपोआप बंद होतो
- डिवाइस इरोजन — अत्यंत दुर्मीळ पण गंभीर उशिरा होणारी गुंतागुंत. यात डिवाइसच्या चकतीची कड हृदयाच्या भिंतीवर घासू शकते. हा धोका अत्यंत कमी ठेवण्यासाठीच डिवाइसचा आकार आणि छिद्राभोवतीच्या कडांचे मूल्यांकन अतिशय काळजीपूर्वक केले जाते
- डिवाइसवर हृदयाचे ऊतक पूर्णपणे चढण्यापूर्वी रक्ताची गुठळी तयार होऊ शकते. त्यामुळे काही महिने एस्पिरिन आणि अनेकदा क्लोपिडोग्रेल दिले जाते
आपण ज्या पर्यायांवर बोलू
शस्त्रक्रियेने छिद्र बंद करणे
ही पारंपरिक ओपन-हार्ट शस्त्रक्रिया आहे, ज्यात छिद्रावर पॅच शिवून ते बंद केले जाते. खूप मोठे छिद्र, अपुऱ्या कडा किंवा secundum व्यतिरिक्त इतर प्रकारचे ASD, जसे primum किंवा sinus venosus, असल्यास हीच योग्य पद्धत असते. परिणाम अत्यंत चांगले असतात; मात्र छातीवर चिरा, हार्ट-लंग मशीन आणि बरे होण्यासाठी अधिक वेळ लागतो.
नियमित तपासणी करत निरीक्षण ठेवणे
छिद्र लहान असेल आणि हृदयाची उजवी बाजू सामान्य आकाराची असेल, तर अनेकदा लगेच उपचाराची गरज नसते. ठरावीक अंतराने इको करून निरीक्षण ठेवले जाते. लहान मुलांमधील काही लहान secundum ASD आपोआप बंद होऊ शकतात. पण केवळ काहीही न करणे म्हणजे निरीक्षण नव्हे. हृदयाची उजवी बाजू मोठी होऊ लागली की छिद्र बंद करण्याच्या बाजूने निर्णय बदलतो.
फक्त औषधे
हृदयातील छिद्र बंद करणारे कोणतेही औषध नाही. त्रास सुरू झाल्यावर गोळ्यांनी लक्षणे कमी करता येतात किंवा हृदयाची लय नियंत्रित करता येते; पण छिद्रामधून होणारा अतिरिक्त रक्तप्रवाह त्या थांबवत नाहीत. मोठ्या किंवा महत्त्वाच्या ASD मध्ये औषधे ही डिवाइस क्लोजरसह दिली जाणारी मदत आहेत, त्याचा पर्याय नाहीत.
याची तयारी
- आवश्यक इमेजिंग तपासण्या पूर्ण करा — इको आणि बहुतेक वेळा छिद्र व त्याभोवतीच्या कडा मोजण्यासाठी TEE
- रक्ताच्या तपासण्या करून घ्या आणि रक्त पातळ करणारी औषधे घेत असाल तर टीमसोबत त्यांचा आढावा घ्या
- दिलेल्या सूचनेनुसार प्रक्रियेच्या आदल्या रात्री मध्यरात्रीनंतर काहीही खाऊ-पिऊ नका
- धातू, कॉन्ट्रास्ट डाई किंवा इतर कोणत्याही पदार्थाची ॲलर्जी असल्यास टीमला आधी सांगा
- रुग्णालयात एक ते दोन रात्री राहण्याची आणि त्यानंतर साधारण एक आठवडा आरामात राहण्याची तयारी ठेवा
रिकव्हरी
- बहुतेक वेळा 24 ते 48 तासांत घरी जाता येते
- काही दिवसांत शाळेत किंवा कामावर परतता येते
- डिवाइसवर हृदयाचे ऊतक वाढेपर्यंत काही महिने एस्पिरिन आणि काही रुग्णांमध्ये क्लोपिडोग्रेल घ्यावे लागते
- ठरावीक अंतराने इको फॉलो-अप केला जातो; बहुतेक रुग्णांना पुढे इतर कोणत्याही उपचाराची गरज पडत नाही
निकाल आणि टिकाऊपणा
- योग्य प्रकारे निवडलेल्या 95 टक्क्यांपेक्षा जास्त रुग्णांमध्ये छिद्र यशस्वीपणे बंद होते
- मोठी झालेली हृदयाची उजवी बाजू पुढील काही महिन्यांत हळूहळू पुन्हा सामान्य आकाराकडे येते
- हृदय नवीन रक्तप्रवाहाशी जुळवून घेत असताना काम करण्याची क्षमता वाढते आणि दम लागणे हळूहळू कमी होते
- पहिल्या सहा महिन्यांत डिवाइसवर ऊतक पूर्णपणे वाढल्यानंतर आणि रक्तातील प्लेटलेट्स रोखणाऱ्या औषधांचा कालावधी पूर्ण झाल्यानंतर बहुतेक रुग्णांना ASD साठी दीर्घकाळ औषधांची गरज राहत नाही
- दीर्घकालीन फॉलो-अप सोपा असतो. ठरावीक अंतराने इको तपासण्या केल्या जातात आणि त्यांचे वेळापत्रक आम्ही तुम्हाला सांगतो
खर्च आणि विमा (इन्शुरन्स)
खर्च कशावर अवलंबून असतो
- एकूण खर्चामध्ये डिवाइसचा वाटा सर्वांत मोठा असतो. याशिवाय रुग्णालय, निवडलेली रूम आणि TEE सारख्या तपासण्यांचा खर्चही समाविष्ट होतो
- ASD डिवाइस क्लोजरचा खर्च अनेक खासगी विमा पॉलिसी आणि काही सरकारी योजनांमध्ये समाविष्ट असतो; मात्र प्रत्येक योजनेनुसार कव्हरेज वेगवेगळे असते
- प्रक्रिया ठरवण्यापूर्वी तुमच्या पॉलिसीत नेमके काय समाविष्ट आहे हे तपासण्यात आम्ही मदत करतो
- तुमच्या परिस्थिती आणि विमा कव्हरेजनुसार अचूक खर्च समजण्यासाठी कृपया तपासणीची वेळ घ्या. इंटरनेटवर दिलेले सर्वसाधारण दर प्रत्यक्ष खर्चाशी अनेकदा जुळत नाहीत
नेहमीचे प्रश्न
ASD डिवाइस क्लोजर वेदनादायक असते का?
नाही. ही प्रक्रिया भूल किंवा गाढ झोपेच्या औषधाखाली पायाच्या शिरेतून केली जाते, त्यामुळे प्रक्रियेदरम्यान तुम्ही झोपेत असता. त्यानंतर मांडीजवळ फक्त एक लहान सुईचे छिद्र असते. छातीवर जखम नसते आणि हृदयावर टाके नसतात.
शरीर डिवाइस नाकारेल का?
नाही. हे ऑक्लुडर डिवाइस शरीराशी जुळणाऱ्या निटिनॉल धातूच्या बारीक जाळीपासून बनलेले असते आणि अनेक दशकांपासून जगभर वापरले जात आहे. काही महिन्यांत तुमच्या हृदयाचे स्वतःचे ऊतक त्यावर पूर्णपणे चढते. अवयव प्रत्यारोपणामध्ये जसा शरीराने अवयव नाकारण्याचा धोका असतो, तसा या डिवाइसमध्ये नसतो.
प्रत्येक ASD डिवाइसने बंद करता येतो का?
पुरेशा कडा असलेले बहुतेक secundum ASD डिवाइसने बंद करता येतात. खूप मोठे छिद्र, अपुऱ्या कडा किंवा primum आणि sinus venosus सारख्या इतर प्रकारच्या ASD साठी अजूनही शस्त्रक्रियेची गरज असते. तपासण्यांमध्ये हे आधीच स्पष्टपणे समजते, त्यामुळे प्रक्रिया सुरू केल्यानंतर अचानक आश्चर्यकारक बदल होत नाहीत.
माझ्या मुलाला ASD आहे — ते कधी बंद करावे?
छिद्राचा आकार आणि हृदयाची उजवी बाजू किती मोठी झाली आहे यावर योग्य वेळ ठरते. अनेक ASD शाळेत जाण्याच्या वयापूर्वी नियोजनपूर्वक बंद केले जातात. काही लहान छिद्रांवर केवळ नियमित निरीक्षण ठेवले जाते, कारण बालपणाच्या सुरुवातीला त्यापैकी काही आपोआप बंद होतात. सविस्तर इको तपासणीनंतर योग्य वेळ निश्चित करता येते.
ASD बंद करण्यासाठी माझे वय खूप जास्त आहे का?
केवळ वय हा सहसा अडथळा नसतो. पन्नाशी, साठी किंवा त्यापुढील वयातील रुग्णांनाही हृदयाची उजवी बाजू मोठी असेल आणि फुफ्फुसांतील दाब अनुकूल असेल तर छिद्र बंद केल्याने फायदा होऊ शकतो. फुफ्फुसांतील दाब योग्य आहे का हेच तपासण्यांमध्ये विशेषतः पाहिले जाते.
डिवाइसमुळे विमानतळावरील सुरक्षा तपासणीचा अलार्म वाजेल का किंवा MRI करता येणार नाही का?
नाही. हे डिवाइस काही ग्रॅम वजनाच्या बारीक धातूच्या जाळीचे असते. त्यामुळे विमानतळावरील मेटल डिटेक्टरचा अलार्म वाजत नाही. आधुनिक ऑक्लुडर डिवाइस MRI-conditional असतात, म्हणजे ठरावीक सुरक्षित नियम पाळून MRI करता येते. तपासणीपूर्वी तुमच्याकडे असे डिवाइस आहे हे टीमला जरूर सांगा.
प्रक्रियेनंतर कोणती औषधे घ्यावी लागतील?
डिवाइसवर तुमच्या हृदयाचे ऊतक वाढेपर्यंत साधारण सहा महिने एस्पिरिन आणि अनेकदा क्लोपिडोग्रेल घ्यावे लागते. पहिल्या सहा महिन्यांत दातांच्या उपचारांपूर्वी अँटिबायोटिकची खबरदारी घ्यावी लागते. त्यानंतर बहुतेक रुग्णांना दीर्घकाळ कोणतेही औषध लागत नाही.
डिवाइस जागेवरून निसटू शकते का?
हे क्वचित होते आणि झाल्यास बहुतेक वेळा पहिल्या काही तासांत होते, त्या वेळी तुम्ही अजून रुग्णालयात निरीक्षणाखाली असता. डिवाइस पूर्णपणे सोडण्यापूर्वी हलके खेचून ते स्थिर आहे का हे तपासले जाते. डिवाइस स्थिर नसेल तर ते सोडलेच जात नाही. निसटलेले डिवाइस बहुतेक वेळा त्याच शिरेतून पुन्हा बाहेर काढता येते.
डिवाइसने छिद्र बंद करणे शस्त्रक्रियेपेक्षा चांगले आहे का?
योग्य रचना असलेल्या secundum ASD मध्ये डिवाइस क्लोजरने शस्त्रक्रियेसारखाच परिणाम मिळतो; पण छाती उघडावी लागत नाही, रुग्णालयात फक्त एक-दोन दिवस राहावे लागते आणि रोजच्या आयुष्यात खूप लवकर परतता येते. हृदयाची रचना डिवाइससाठी योग्य नसेल तर शस्त्रक्रिया ही सुरक्षित आणि सिद्ध झालेली पद्धत आहे, आणि आम्ही ते स्पष्टपणे सांगतो.
ASD कधीच बंद केला नाही तर काय होऊ शकते?
लहान छिद्रामुळे अनेक वर्षे कोणताही त्रास होणार नाही. पण मोठे किंवा महत्त्वाचे छिद्र हृदयाच्या उजव्या बाजूवर सतत अतिरिक्त भार टाकते. अनेक दशकांनंतर यामुळे दम लागणे, atrial fibrillation सारखे लय बिघडण्याचे त्रास आणि काही रुग्णांमध्ये फुफ्फुसांतील रक्तवाहिन्यांच्या दाबाचे कायमस्वरूपी नुकसान होऊ शकते. योग्य वेळी छिद्र बंद करणे हे नंतर या गुंतागुंतींवर उपचार करण्यापेक्षा खूप सोपे असते.
संदर्भ (References)
- 2018 AHA/ACC Guideline for the Management of Adults With Congenital Heart Disease ↗
- 2020 ESC Guidelines for the management of adult congenital heart disease ↗
मेडिकली रिव्ह्यू केलेले — डॉ. कुणाल अजय पाटणकर, DrNB (कार्डिओलॉजी) · शेवटची समीक्षा July 2026. हे पान फक्त माहितीसाठी आहे आणि वैयक्तिक डॉक्टरी सल्ल्याची जागा घेऊ शकत नाही.
ASD Device Closure तुमच्यासाठी योग्य आहे का, असा विचार करताय?
प्रत्येक हृदय वेगळं असतं. तुमचे रिपोर्ट्स आणि प्रश्न घेऊन या — आपण मिळून तुमचे पर्याय ठरवू.