कार्डिओलॉजी · इलेक्ट्रोफिजिओलॉजी आणि डिव्हाइसेस

Temporary Pacemaker

धोकादायकरीत्या मंद झालेल्या हृदयाचे ठोके तात्पुरते स्थिर ठेवणारा टेम्पररी पेसमेकर

याला या नावांनीही ओळखतात: Temporary pacing · Temporary transvenous pacing · temporary pacing wire · TPI · TPM

मेडिकली रिव्ह्यू केलेले — डॉ. कुणाल अजय पाटणकर, DrNB (कार्डिओलॉजी) · July 2026

हे काय आहे

आपल्या हृदयात स्वतःची एक विद्युत प्रणाली असते — नैसर्गिक पेसमेकर ठोके सुरू करतो आणि त्या ठोक्यांचा संदेश हृदयाच्या पंप करणाऱ्या कप्प्यांपर्यंत पोहोचवणारी विद्युत वाहिनी असते. हा नैसर्गिक पेसमेकर खूप हळू काम करू लागला किंवा हा संदेश मध्येच अडला (हार्ट ब्लॉक), तर हृदयाचे ठोके खूप मंद होतात किंवा थांबतात. त्यामुळे मेंदूपर्यंत पुरेसा रक्तपुरवठा होत नाही आणि चक्कर येणे, बेशुद्ध पडणे किंवा अचानक कोसळणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.

अशा वेळी टेम्पररी पेसमेकर बाहेरून हृदयाचे ठोके नियंत्रित करतो. अतिशय बारीक, इन्सुलेटेड वायर शिरेतून (साधारणपणे जांघेतून किंवा मानेतून) हृदयाच्या उजव्या खालच्या कप्प्यापर्यंत (राइट व्हेंट्रिकल) नेली जाते. ही वायर शरीराच्या बाहेर असलेल्या छोट्या बॅटरीवर चालणाऱ्या पेसमेकर बॉक्सला जोडली जाते. हा बॉक्स योग्य वेळी अतिशय सौम्य विद्युत स्पंदने पाठवून हृदयाचे ठोके नियमित ठेवतो आणि शरीरात रक्तपुरवठा सुरळीत चालू ठेवतो.

याचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे सुरक्षितपणे वेळ मिळतो. औषधांचा परिणाम कमी होईपर्यंत, हार्ट अटॅक स्थिर होईपर्यंत, पोटॅशियमची पातळी सुधारली जाईपर्यंत किंवा कायमचा पेसमेकर बसवण्याची तयारी होईपर्यंत हा हृदयाचे ठोके सुरक्षित ठेवतो. हा फक्त तात्पुरता उपाय आहे. बाहेरची वायर कायम ठेवता येत नाही, त्यामुळे गरज संपताच ती काढून टाकली जाते.

हे कोणासाठी आहे

  • धोकादायकरीत्या मंद हृदयाचे ठोके (गंभीर ब्रॅडीकार्डिया) ज्यामुळे बेशुद्ध पडणे, कोसळणे किंवा रक्तदाब खूप कमी होणे
  • कम्प्लीट (थर्ड-डिग्री) हार्ट ब्लॉक — हृदयाचा विद्युत संदेश पंप करणाऱ्या कप्प्यांपर्यंत न पोहोचणे
  • हार्ट अटॅकदरम्यान किंवा त्यानंतर लगेच हृदयाचे ठोके खूप मंद होणे किंवा हार्ट ब्लॉक होणे
  • औषधांचा परिणाम, पोटॅशियम वाढणे किंवा संसर्ग यांसारखे तात्पुरते कारण असताना उपचार होईपर्यंत
  • काही विशिष्ट प्रक्रियांपूर्वी सुरक्षिततेसाठी किंवा कायमचा पेसमेकर बसवण्यापूर्वी तात्पुरता आधार म्हणून

कोणत्या लक्षणांमध्ये याची गरज भासू शकते

  • अचानक बेशुद्ध पडणे किंवा शुद्ध जाणे, अनेकदा कोणतीही पूर्वसूचना न देता
  • तीव्र चक्कर येणे किंवा बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटणे
  • नाडी खूप मंद असणे आणि त्यासोबत धाप लागणे, छातीत त्रास किंवा गोंधळलेली अवस्था
  • खूप अशक्तपणा आणि रक्तदाब कमी असणे
  • समोरच व्यक्ती अचानक कोसळणे किंवा ECG किंवा हार्ट मॉनिटरवर ठोके बराच वेळ थांबल्याचे दिसणे
  • ही अशी धोक्याची चिन्हे आहेत ज्यामुळे टेम्पररी पेसमेकरची गरज ठरते. हा निर्णय सहसा रुग्णालयात सतत मॉनिटरिंग करताना घेतला जातो

गरज आहे हे आम्ही कसं निश्चित करतो

  • ECG — हृदयाचे ठोके किती मंद आहेत किंवा नेमका कोणता हार्ट ब्लॉक आहे हे दाखवतो
  • सतत हार्ट मॉनिटरिंग (टेलिमेट्री) — धोकादायक थांबे किंवा ठोक्यांचा वेग अचानक कमी होणे ओळखते
  • रक्त तपासण्या — पोटॅशियम, थायरॉईड, औषधांची पातळी तसेच हार्ट अटॅक किंवा संसर्गाची चिन्हे तपासून कारण शोधले जाते
  • इको (echocardiography) — हृदयाची कार्यक्षमता आणि रचनात्मक समस्या तपासण्यासाठी
  • बेडसाइड तपासणी — तुमचा रक्तदाब, लक्षणे आणि एकूण स्थिरता पाहून पेसमेकर किती तातडीने आवश्यक आहे हे ठरवले जाते

हे कसं होतं, टप्प्याटप्प्याने

1

लोकल अ‍ॅनेस्थेशियाखाली शिरेत प्रवेश

जांघेतील किंवा मानेतील शिरेचा भाग लोकल अ‍ॅनेस्थेशियाने बधिर केला जातो. तुम्ही पूर्ण शुद्धीत असता; जनरल अ‍ॅनेस्थेशियाची गरज नसते.

2

वायर बसवणे

X-ray च्या मार्गदर्शनाखाली बारीक इन्सुलेटेड पेसिंग वायर शिरेतून हृदयाच्या उजव्या बाजूला आणि राइट व्हेंट्रिकलच्या टोकापर्यंत नेली जाते.

3

तपासणी आणि जोडणी

वायरचा विद्युत संपर्क व्यवस्थित आहे याची खात्री करून ती बाहेरच्या पेसमेकर बॉक्सला जोडली जाते. त्यानंतर तुमच्यासाठी योग्य ठोक्यांचा वेग आणि शक्ती सेट केली जाते.

4

वायर सुरक्षित करणे आणि मॉनिटरिंग

वायर त्वचेवर सुरक्षितपणे स्थिर केली जाते आणि तिची योग्य जागा निश्चित केली जाते. त्यानंतर तुमचे स्वतःचे ठोके खूप मंद झाले तर पेसमेकर बॉक्स आपोआप हृदयाला ठोके देतो.

प्रत्यक्ष प्रोसिजरच्या आत

डॉ. कुणाल पाटणकर यांच्या स्वतःच्या केसेसमधली प्रत्यक्ष फ्लुरोस्कोपी आणि इको — ओळख काढून (de-identified) शेअर केलेली, म्हणजे प्रत्येक टप्पा प्रत्यक्षात कसा दिसतो हे तुम्हाला बघता येईल.

शिरेतून (IVC) टेम्पररी पेसिंग वायर हृदयाच्या उजव्या बाजूपर्यंत नेतानाडॉ. कुणाल पाटणकर — ओळख काढलेला (de-identified) केस
पेसिंग वायरचे टोक राइट व्हेंट्रिकलमध्ये योग्य जागी पोहोचलेले — हृदयाचे ठोके नियमित ठेवण्यासाठी तयारडॉ. कुणाल पाटणकर — ओळख काढलेला (de-identified) केस

फायदे

  • हृदयाचे सुरक्षित ठोके काही मिनिटांत पुन्हा सुरू होतात, त्यामुळे बेशुद्ध पडणे कमी होते आणि रक्तदाब स्थिर राहतो
  • लोकल अ‍ॅनेस्थेशियाखाली शिरेतून केली जाणारी प्रक्रिया — मोठी शस्त्रक्रिया किंवा छातीवर चीरा लागत नाही
  • तात्पुरते कारण सुधारण्यासाठी किंवा कायमचा पेसमेकर नियोजनपूर्वक बसवण्यासाठी आवश्यक वेळ मिळतो
  • पूर्णपणे तात्पुरता उपाय — गरज संपल्यानंतर बेडशेजारीच वायर काढली जाते
  • गंभीर रुग्णांमध्ये बेडशेजारी किंवा कॅथ लॅबमध्ये तातडीने बसवता येतो

धोके

  • शिरेच्या जागी सूज, निळसर डाग, रक्तस्राव किंवा क्वचित संसर्ग अथवा रक्ताची गाठ होणे
  • वायर जागेवरून सरकू शकते आणि पुन्हा योग्य जागी बसवावी लागू शकते — म्हणूनच टेम्पररी पेसमेकर कमी कालावधीसाठी ठेवला जातो
  • क्वचित वायरमुळे राइट व्हेंट्रिकलच्या पातळ भिंतीला त्रास होऊ शकतो किंवा अतिशय क्वचित भोक पडू शकते, ज्यामुळे हृदयाभोवती द्रव साचू शकतो
  • वायर बसवताना काही क्षणांसाठी हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये बदल होऊ शकतो, जो बहुतेक वेळा आपोआप ठीक होतो
  • वायर जितका जास्त काळ राहील तितका संसर्गाचा धोका वाढतो, त्यामुळे ती आवश्यक तेवढ्याच काळासाठी ठेवली जाते
  • X-ray मार्गदर्शनामुळे अत्यल्प प्रमाणात किरणोत्सर्ग होतो, जसा इतर फ्लुरोस्कोपी प्रक्रियांमध्ये होतो

आपण ज्या पर्यायांवर बोलू

बाहेरून पेसिंग (External / Transcutaneous pacing)

छातीवर चिकट पॅड्स लावून त्वचेतून हृदयाला विद्युत स्पंदने दिली जातात. ही सर्वात जलद आपत्कालीन पद्धत आहे आणि वायर लागत नाही, पण ती अस्वस्थ करणारी असते आणि फक्त काही मिनिटे ते एक-दोन तासांसाठीच वापरली जाते. त्यानंतर टेम्पररी पेसमेकरची वायर बसवली जाते.

हृदयाचे ठोके वाढवणारी औषधे

अ‍ॅट्रोपिन किंवा अ‍ॅड्रेनालिन/आइसोप्रेनालिन ड्रिपसारखी औषधे काही काळासाठी हृदयाचे ठोके वाढवू शकतात. पेसमेकर बसवण्याची तयारी करताना ती उपयोगी असतात, पण गंभीर ब्रॅडीकार्डिया किंवा कम्प्लीट हार्ट ब्लॉकमध्ये दीर्घकाळ विश्वासार्ह नसतात.

मूळ कारणावर उपचार

जर कारण औषधांचा परिणाम, पोटॅशियम वाढणे किंवा संसर्ग असेल तर त्यावर उपचार केल्याने हृदयाचे ठोके पुन्हा सामान्य होऊ शकतात. सुरक्षिततेसाठी अनेकदा टेम्पररी पेसमेकरही सोबत ठेवला जातो.

कायमचा पेसमेकर

जर हृदयाचे मंद ठोके कायमस्वरूपी असतील तर कायमचा पेसमेकर हा अंतिम उपाय असतो. टेम्पररी पेसमेकर फक्त तोपर्यंत सुरक्षित आधार देतो.

याची तयारी

  • बहुतेक वेळा ही आपत्कालीन प्रक्रिया असल्याने तयारी पटकन केली जाते. नियोजित प्रक्रियेत आधी रक्त तपासण्या आणि रक्त पातळ करणाऱ्या औषधांचे पुनरावलोकन केले जाते
  • तुम्ही घेत असलेली रक्त पातळ करणारी औषधे, अ‍ॅलर्जी किंवा यापूर्वी शिरेत टाकलेल्या लाईन्स किंवा पेसमेकरबद्दल डॉक्टरांना नक्की सांगा
  • जांघेचा किंवा मानेचा भाग स्वच्छ करून लोकल अ‍ॅनेस्थेशिया दिला जातो
  • वायर बसवण्यापूर्वी सलाईन आणि सतत हार्ट मॉनिटरिंग सुरू केले जाते
  • वायर असताना तुम्हाला सामान्यतः ICU किंवा CCU मधील सतत मॉनिटरिंग असलेल्या बेडवर ठेवले जाते

रिकव्हरी

  • वायर असताना तुम्ही ICU/CCU मधील सतत मॉनिटरिंग असलेल्या बेडवर राहता
  • विशेषतः जांघेतून वायर घातली असल्यास हालचाली मर्यादित ठेवाव्या लागतात, जेणेकरून वायर सरकणार नाही
  • वायर फक्त आवश्यक तेवढ्याच काळासाठी ठेवली जाते — साधारण काही तासांपासून काही दिवसांपर्यंत
  • बेडशेजारीच थोडा दाब देऊन वायर काढली जाते. त्यानंतर पुढील उपचार — पूर्ण बरे होणे किंवा कायमचा पेसमेकर — यानुसार पुढील योजना सुरू राहते

निकाल आणि टिकाऊपणा

  • बहुतेक रुग्णांमध्ये हृदयाचे सुरक्षित ठोके लवकर आणि विश्वासार्हपणे पुन्हा सुरू होतात
  • अनेक रुग्णांमध्ये मूळ कारणावर उपचार झाल्यावर हृदयाची स्वतःची गती परत येते आणि कायमच्या पेसमेकरची गरज राहत नाही
  • जर हार्ट ब्लॉक कायमस्वरूपी असेल तर हा कायमच्या पेसमेकरपर्यंत सुरक्षित पूल म्हणून काम करतो
  • हा मुद्दामच तात्पुरता उपचार आहे — घरी घेऊन जाण्यासाठी नाही

खर्च आणि विमा (इन्शुरन्स)

खर्च कशावर अवलंबून असतो

  • ही प्रक्रिया बहुतेक वेळा आपत्कालीन उपचार किंवा रुग्णालयात दाखल असताना केली जाते. पेसिंग वायर आणि ICU/CCU मधील मॉनिटरिंगचा खर्च मुख्य असतो
  • बहुतेक हॉस्पिटल इन्शुरन्स आणि सरकारी योजनांमध्ये आपत्कालीन प्रक्रिया म्हणून याचा समावेश असतो, मात्र कव्हर तुमच्या योजनेनुसार बदलू शकते
  • एकूण खर्च मूळ आजार आणि पुढे कायमचा पेसमेकर लागतो का यावर अवलंबून असतो
  • तुमच्या उपचारांमध्ये आणि इन्शुरन्स कव्हरमध्ये नेमके काय समाविष्ट आहे ते आम्ही समजावून सांगू. कृपया इंटरनेटवरील अंदाजांवर अवलंबून राहू नका

नेहमीचे प्रश्न

टेम्पररी पेसमेकर बसवताना खूप दुखते का?+

नाही. फक्त सुरुवातीला लोकल अ‍ॅनेस्थेशियाचे इंजेक्शन टोचताना थोडासा त्रास होतो. वायरमधून दिले जाणारे पेसिंग दुखत नाही. सुरुवातीला काही मिनिटांसाठी बाहेरून पॅड्स वापरले तर थोडी अस्वस्थता वाटू शकते.

ही वायर किती दिवस राहते?+

साधारण काही तासांपासून काही दिवसांपर्यंत — फक्त गरज असेपर्यंत. जास्त दिवस ठेवल्यास संसर्गाचा धोका वाढतो, त्यामुळे सुरक्षित होताच ती काढली जाते.

यानंतर मला कायमचा पेसमेकर लागेल का?+

कधी लागतो, कधी लागत नाही. जर औषधांचा परिणाम कमी झाला, हार्ट अटॅकमधून सुधारणा झाली किंवा पोटॅशियमची पातळी सामान्य झाली तर अनेकदा कायमचा पेसमेकर लागत नाही. पण समस्या कायमची असेल तर टेम्पररी पेसमेकर सुरक्षितपणे कायमच्या पेसमेकरपर्यंत आधार देतो.

ही प्रक्रिया मी शुद्धीत असताना केली जाते का?+

होय. ही लोकल अ‍ॅनेस्थेशियाखाली केली जाते. तुम्ही पूर्ण शुद्धीत असता आणि सुरुवातीच्या इंजेक्शनशिवाय फारसा त्रास होत नाही.

पेसमेकर असताना मी चालू-फिरू शकतो का?+

हालचाली मर्यादित ठेवाव्या लागतात, विशेषतः जांघेतून वायर घातली असल्यास. वायर काढेपर्यंत तुम्हाला सामान्यतः मॉनिटरिंग युनिटमध्ये बेड रेस्टवर ठेवले जाते.

वायर जागेवरून सरकली तर?+

यासाठीच आम्ही सतत मॉनिटरिंग करतो. वायर सरकली तर ती बेडशेजारीच पुन्हा योग्य जागी बसवता येते. वायर सरकण्याची शक्यता असल्यामुळेच टेम्पररी पेसमेकर कमी कालावधीसाठी ठेवला जातो.

ही आपत्कालीन प्रक्रिया आहे का?+

होय, अनेक वेळा ही तातडीने करावी लागते कारण हृदयाचे ठोके धोकादायकरीत्या मंद झालेले असतात. काही विशिष्ट प्रक्रियांपूर्वी सुरक्षिततेसाठी नियोजनपूर्वकही ती केली जाऊ शकते.

हा पेसमेकर बॉक्स कायमचा असतो का?+

नाही. हा बेडशेजारी ठेवला जाणारा छोटा पेसमेकर बॉक्स असतो. वायर आणि बॉक्स दोन्ही गरज संपल्यानंतर काढून टाकले जातात.

माझ्या हृदयाला याची गरज का पडली?+

कम्प्लीट हार्ट ब्लॉक, हृदयाचे खूप मंद ठोके, हार्ट अटॅकमुळे विद्युत प्रणालीवर परिणाम होणे, काही औषधांचा परिणाम, पोटॅशियम वाढणे किंवा काही संसर्ग ही त्यामागची सामान्य कारणे आहेत. यापैकी अनेक कारणांवर उपचार होऊ शकतात.

ही प्रक्रिया सुरक्षित आहे का?+

अनुभवी डॉक्टरांच्या हातात ही अनेक वर्षांपासून केली जाणारी आणि अनेकदा जीव वाचवणारी प्रक्रिया आहे. मुख्य धोका म्हणजे वायर सरकणे किंवा क्वचित हृदयाच्या पातळ भिंतीला त्रास होणे. या दोन्ही गोष्टींसाठी आम्ही सतत लक्ष ठेवतो.

संदर्भ (References)

मेडिकली रिव्ह्यू केलेले — डॉ. कुणाल अजय पाटणकर, DrNB (कार्डिओलॉजी) · शेवटची समीक्षा July 2026. हे पान फक्त माहितीसाठी आहे आणि वैयक्तिक डॉक्टरी सल्ल्याची जागा घेऊ शकत नाही.

Temporary Pacemaker तुमच्यासाठी योग्य आहे का, असा विचार करताय?

प्रत्येक हृदय वेगळं असतं. तुमचे रिपोर्ट्स आणि प्रश्न घेऊन या — आपण मिळून तुमचे पर्याय ठरवू.